Bỏ qua điều hướng

Virtù và Fortuna: Kiểm soát được gì và buông được gì?

Ban biên tập Thông điệp vũ trụTriết lý tham khảo: Machiavelli
"Ta đánh giá rằng điều đó hoàn toàn có thể đúng: fortuna (số phận) là trọng tài của một nửa hành động chúng ta, nhưng nó để nửa kia, hoặc gần bằng, cho chúng ta cai trị."
— Hoàng tử, Ch XXV

Đây là câu khiến Machiavelli khác hẳn hình ảnh "kẻ chủ trương mưu mô". Ở Ch XXV, ông đối mặt với câu hỏi muôn thuở: cuộc đời do mình làm chủ hay do vận may? Và câu trả lời của ông — một nửa, một nửa — nghe có vẻ an toàn đến mức nhạt nhẽo. Nhưng hãy đọc tiếp, ông sẽ làm bạn bất ngờ.

Fortuna là con sông, đức hạnh là bờ đê

Machiavelli so fortuna với những dòng sông hủy diệt — Arno, Tiber — khi dữ dội thì ngập đồng bằng, phá làng mạc. Nhưng, ông viết: "điều đó không có nghĩa là con người, khi trời yên, không thể xây đê và đập, để khi sông lên, nước chảy theo kênh, hoặc dù có tràn cũng không còn hung hãn và nguy hại như trước." Với fortuna cũng vậy: nó phô trương quyền lực ở nơi không có đê đập — nơi người ta không chuẩn bị.

Và ở Ch VI, kể về Hiero thành Syracuse — từ một tư nhân trở thành ông vua — ông có câu mà nên khắc vào bàn làm việc: "Cơ hội chỉ cho ông ta nguyên liệu; chính sự cần mẫn (industria) cho nó hình dạng."

Góc nhìn gây giật mình: đoạn gây tranh cãi nhất Ch XXV lại là câu "fortuna là đàn bà" — ông nói nàng để mình bị chinh phục bởi kẻ hung hãn hơn kẻ lạnh lùng chờ đợi, và nàng là bạn của người trẻ vì họ ít cẩn trọng hơn. Hôm nay đọc lại, câu ấy khó chịu vì thành kiến giới — nhưng phần logic vẫn sống: hành động dứt khoát đúng lúc cửa đang mở, thay vì chờ mọi thứ hoàn hảo rồi mất thời cơ.

Chúng ta đang sống trong thời của "fortuna"

Nhà tâm lý học Julian Rotter đã phân biệt hai kiểu người qua khái niệm locus of control: người hướng ngoại tin mọi thứ do số phận, may rủi, thuật toán; người hướng nội tin kết quả đến từ hành động mình. Không có ai hoàn toàn một phía — nhưng nghiêng về phía nào thì cuộc đời nghiêng về phía ấy.

Ba ví dụ đời sống hiện đại

1. Cơn sốt cổ phiếu GameStop (tháng 1/2021). Hàng nghìn nhà đầu tư nhỏ trên diễn đàn WallStreetBets cùng mua, đẩy cổ phiếu từ khoảng 17 USD lên gần 483 USD trong vài tuần; các quỹ short lỗ khoảng 20 tỷ USD. Truyền thông gọi đó là "nhân dân đánh bại Phố Wall". Nhưng rất nhiều người mua ở đỉnh sóng cũng mất tiền — cùng một fortuna, hai kết cục khác nhau: người có chiến lược vào-ra thu lời và rút; người FOMO thì ở lại cho đến khi nước rút. Fortuna không phải kẻ thù của bạn — sự vô kỷ luật mới là.

2. Người trúng Vietlott rồi phá sản. Không ít người trúng số ở Việt Nam, về quê mở tiệm, cho vay, đầu tư theo lời mách nước — vài năm sau tán gia bại sản. Tiền đến bất ngờ mà không có hệ thống tiếp nhận: fortuna gõ cửa, virtù vắng nhà. Machiavelli sẽ nói: họ nhận được nguyên liệu, nhưng không ai cho nó hình dạng.

3. Gen Z xin xăm trước buổi phỏng vấn. Thay vì chuẩn bị ba câu chuyện theo cấu trúc STAR hay tìm hiểu band lương của công ty, nhiều bạn mở livestream xem "vận may tháng" hay tin "hợp sao hôm nay không nên nộp CV". Không ai cấm bạn tin fortuna — nhưng Machiavelli sẽ hỏi: bạn đã đắp đê chưa, hay chỉ đang ngồi ngắm mưa?

Phân biệt rồi buông

Thử chia danh sách của bạn thành hai cột, đúng như Ch XXV:

  • Thứ mình điều khiển được: kỹ năng mình luyện, người mình chọn làm việc cùng, sự chuẩn bị trước buổi quan trọng, thái độ đối với thất bại, và chính việc ra vào một tình huống.
  • Thứ mình không điều khiển được: vòng vay, thuật toán mạng xã hội, tâm trạng sếp hôm nay, có bao nhiêu đối thủ, và thời điểm fortuna chọn gõ cửa.
  • Những thứ cột hai: buông. Không phải bỏ cuộc — buông nghĩa là thôi đổ năng lượng vào thứ phản ứng ngẫu nhiên với nỗ lực của bạn. Những thứ cột một: đắp đê ngay hôm nay, lúc trời còn nắng. Vì khi sông lên, bạn chỉ có thể dựa vào thứ mình đã xây từ trước.

    Còn nếu bạn vẫn đang băn khoăn không biết lần này mình "đắp đê" hay "chờ thời", Thông điệp vũ trụ rút cho bạn một thông điệp riêng cho tình huống của bạn — thử ngay tại /rut-bai.

    Hôm nay, vũ trụ nhắn gửi điều gì cho bạn?

    ✦ Rút bài hôm nay
    Cho phép đo lường ẩn danh để bài viết cải thiện? Không quảng cáo, không lưu danh tính, có thể tắt.

    ĐỌC TIẾP

    BÀI LIÊN QUAN

    ✦ Nhận Thư Sáng mỗi sáng

    Đọc xong bài này? Mỗi sáng 7 giờ, một lá Oracle + câu hỏi tự soi + việc nên làm sẽ chờ bạn trong hộp thư. Miễn phí.

    Miễn phí. Không bán dữ liệu. Hủy bất cứ lúc nào.